Nauka na czasie: skąd się biorą demony w nocy i praworęczność

0:00:00 Wstęp Posłuchaj

Ola: Dlaczego to właśnie o trzeciej w nocy złe myśli spadają na człowieka jak grom z jasnego nieba?

Piotr: I dlaczego nie jesteśmy wszyscy oburęczni, skoro to jest takie wygodne?

Ola: Cześć, tu Ola Stanisławska.

Piotr: I Piotrek Stanisławski. Podcast Crazy Nauka. Bardzo was przepraszamy, że publikujemy dzień później podcast, ale wczoraj, kiedy mieliśmy go opublikować, spędziliśmy wieczór i popołudnie na walce z naszym cieknącym piecem, a dokładnie jakimś tam zbiornikiem.

Piotr: I tu bardzo dziękujemy naszemu panu hydraulikowi, który był Supermanem absolutnie i robił niesamowite rzeczy, i udało mu się pokonać system. Pewnie nas nie słucha, nie szkodzi. Tak czy inaczej wspaniały człowiek i zrobił świetną robotę, więc dzięki.

Ola: Więc mamy już ogrzewanie w domu.

Piotr: Mamy ogrzewanie. Tak, co jest pewną dla nas nowością, ponieważ wszystkie te dni, w które był mróz, spędziliśmy, dogrzewając się czym się da. Niemalże już tutaj ogniska na środku paliliśmy i tak dalej.

Ola: Oczywiście tego nie robiliśmy.

Piotr: Oczywiście.

Ola: Nie zatruwaliśmy powietrza.

Piotr: W naszym pokoju. Nie, nie, nie. No w każdym razie jesteśmy, jesteśmy.

Ola: I dziś od…

Piotr: I od razu mamy wiadomość. Za tydzień nas nie będzie, bo znowu wyjeżdżamy szkolić z robienia podcastów. Przepraszamy za taką siekankę, ale już później będzie lepiej.

Ola: Będzie lepiej, bo przestajemy chwilowo szkolić. Natomiast dziś odcinek dedykujemy tym wszystkim, którzy budzą się od czasu do czasu w środku nocy i później nie mogą zasnąć, bo są przerażeni. No bo w tym odcinku opowiemy o tym, dlaczego takie nagłe nocne przebudzenie w tej najgorszej godzinie potrafi zamienić się w seans strachu.

Ola: Powiemy też o tym, w jaki sposób zdobycze cywilizacyjne manipulują naszymi nocami. I uwaga! Nie będzie tylko o złych smartfonach i złych laptopach, które nam emitują niebieskie światło.

Piotr: Dobrych smartfonach.

Ola: Spoiler alert.

Piotr: Wcale to nie działa.

Ola: Wcale tak się nie dzieje. To bardziej skomplikowane, ale o tym mówiliśmy między innymi w jednym z naszych odcinków dotyczących pytań i odpowiedzi.

Piotr: Zaraz sprawdzę, w którym to było, ale tak, za moment się przerzucimy. Będziemy też mówili o czymś absolutnie niezwykłym i oczywistym bardzo, ponieważ większość ludzi jest praworęcznych. Pozdrawiamy wszystkich leworęcznych również, ale też część ludzi jest oburęcznych i logika by nakazywała, że oburęczność byłaby najlepsza i najwygodniejsza.

Piotr: No bo nawet jak nam, nie wiem, upitoli jedną rączkę coś, to możemy się posługiwać tą drugą. Tymczasem to się okazuje być bardzo skomplikowane.

Ola: I oczywiście to jest dobry moment, żeby was też zachęcić do posłuchania naszej drugiej serii podcastowej, w zasadzie wideopodcastowej pod tytułem: Co poszło nie tak? Nie, to nie chodzi o nas, o nasze życie. To jest seria o katastrofach, którą tworzymy razem z Polskim Radiem.

Piotr: Kocham.

Ola: Dobrze. I nie jest to też seria o katastrofach takich, jaką jesteśmy my.

Piotr: Kocham.

Ola: Dzisiaj ukazał się odcinek o przyczynach powodzi błyskawicznej w Dernie, w Libii. I w tym odcinku zresztą opowiadam o moich wspomnieniach, osobistych wspomnieniach, które są związane z tym miastem. Tak, mam takowe.

Piotr: Tak. Ci, którzy nas uważnie słuchają, mogą się zorientować, że niektóre z tych tematów już w jakimś stopniu przerabialiśmy u nas. Ale tu inaczej to ustawiamy, aktualizujemy informacje, więc to nie jest tak, że jak się już raz posłuchało, to już w ogóle nie ma co.

Ola: Poza tym można w takim odcinku usłyszeć to, co na ten temat mówiono w Polskim Radiu, bo wykorzystujemy w tych odcinkach fragmenty z archiwów Polskiego Radia.

Piotr: Tak, a to fajnie pokazuje…

Ola: Przepastnych archiwów.

Piotr: Jak się zmieniała wiedza i historia na ten temat. No oczywiście klasycznie, jak zawsze Laboratorium Zbrodni, zachęcamy. Najnowszy odcinek jest takim odcinkiem o pewnym niemieckim stolarzu, który bardzo podejrzane plamy na ubraniu tłumaczył tym, że pochlapał się bejcą. No jak to było w rzeczywistości, to się możecie domyślać, ale jeszcze lepiej posłuchajcie.

Ola: A jeśli jeszcze nie subskrybujecie naszego podcastu, to jest to doskonały moment, aby to zrobić. Wystarczy, chyba wystarczy jedno kliknięcie. Tak mi się wydaje.

Piotr: No sądzę, że…

Ola: Może dwa.

Piotr: Dwa najwyżej. W każdym razie tak jest. I oczywiście musimy przypomnieć, że jesteśmy obecni na wszystkich liczących się platformach podcastowych.

Ola: I tych nieliczących się również. Jest ten moment taki szczególny w środku nocy, kiedy zdarza się, że budzimy się i nagle coś w nas strzela. Jakaś potworna myśl. Na przykład przyjdzie nam do głowy sprawdzić to, co akurat przyszło na naszego Messengera. Czy jakaś wiadomość, na którą czekaliśmy. I się na przykład okazuje, że najlepsza przyjaciółka na jakąś wylewną wiadomość odpowiada: „Okej”.

Ola: No i to jest ten moment, kiedy trafia do nas myśl, że ona właściwie jest na nas obrażona. Ona właściwie to chyba ma prawo być obrażona, bo się bardzo źle zachowałam ostatnim razem. Zresztą olewam ją, a w zasadzie olewam wiele osób. Nikt mnie nie lubi, co zresztą też odbija się na mojej pracy, bo też zawalam różne rzeczy. I oj, dodatkowo nie płacę rachunków na czas. Boże, jakie mam straszne długi. I jeszcze ten prąd, który… O, czy oni go zaraz nie wyłączą? Okej.

Ola: I jeżeli takiej strasznej nocy zdarzy nam się jednak zasnąć, to jak obudzimy się o tej siódmej czy ósmej rano może, to się okaże, że to okej, które dotarło do nas przez Messengera, no to jest takie chyba zwykłe okej. Że po prostu osoba, która odebrała taką wiadomość, być może nie miała energii odpisywać nam wylewnie na to, co myśmy do niej wysmarowali.

Ola: I tu od razu zaznaczę, że ten przykład akurat jest ode mnie. Natomiast w ogóle koncepcja tego, żeby pochylić się nad tym tematem, pochodzi od dziennikarki naukowej Olgi Woźniak, którą serdecznie pozdrawiamy. Ona w Wyborczej 9 listopada, czyli właściwie przedwczoraj, opublikowała tekst pod tytułem: „Nie wierz we wszystko, co myślisz o trzeciej nad ranem. Naukowcy wyjaśniają dlaczego”. No generalnie o tym, że tym nocnym myślom nie warto ufać.

Ola: I ta inspiracja zaprowadziła mnie w troszeczkę inne rejony niż te, które opisała Olga. Ale to, co ona napisała, te badania, które przywołała, ja również chcę częściowo tutaj podbić, bo to są bardzo interesujące rzeczy.

Piotr: Ja tylko muszę dodać, że Olga nie jest zupełnie obca naszym szanownym słuchaczom, bo pojawiła się u nas w 132 odcinku: „Polszczyzna, czyli wiele małych języków”. Rozmawialiśmy z nią.

Ola: No tak. A my się teraz zastanowimy, co właściwie dzieje się w głowie człowieka podczas takiego nagłego nocnego przebudzenia. No bo chyba to znacie. No nie wiem, czy znajdzie się taka osoba, która nie miała choć jednego razu, kiedy zyskuje jakiś strzęp świadomości w środku nocy i nagle coś jej się potwornego przypomina.

Piotr: Tak. I faktem jest, że wtedy wszystkie problemy narastają, wydają się być najpoważniejsze, nierozwiązywalne, tragiczne, dramatyczne.

Ola: I właściwie stoimy już na skraju…

Piotr: Tak.

Ola: Jakiejś katastrofy właśnie. Co poszło nie tak?

Piotr: Tak. Wszystko wtedy. O tej godzinie wszystko idzie nie tak. I co więcej, mózg ma tendencję do przeskakiwania, tak jak powiedziałaś, z jednego dramatu na kolejny dramat. I my nawet wiemy tak w środku, że to jest chyba trochę przesada, ale to w ogóle nam nie przeszkadza w tym, żeby się napędzać.

Ola: Tak, w potęgowaniu tego, tej makabry, która nam się gdzieś tam rodzi w środku głowy. No i też chcę do tego dodać wątek, jak cywilizacja w ogóle przesunęła nam ten nocny wypoczynek i być może właśnie przez to nasilają się nasze lęki. To są z kolei wyniki całkiem świeżych badań, opublikowanych całkiem niedawno, ale do tego jeszcze przejdę.

Ola: No i zajmijmy się tym, jak to nocne przebudzenie ma się do naszego zegara biologicznego. Zazwyczaj w naszej części świata sypia się od 23 do 7 rano. No z grubsza bardzo, bo…

Piotr: Z grubsza.

Ola: Tak. Patrzę wymownie na Piotrka, który sypia dużo…

Piotr: Nie patrzę na ciebie.

Ola: …krócej. Ja na przykład bez tych ośmiu godzin, co najmniej siedmiu. Ale to osiem to jest takie moje optimum. To ja źle działam.

Piotr: Ja aż tak źle nie sypiam, czy tak krótko nie sypiam, bez przesady. Oczywiście trochę krócej niż ty.

Ola: I generalnie jak tak sobie policzymy, to nie jest trudna matematyka nawet dla mnie, to pomiędzy 23 a 7 rano środek czasu wypada około 3.00.

Piotr: Wow. I to jest rewolucyjne spostrzeżenie.

Ola: Tak. I to jest ten moment naszej biologicznej nocy, kiedy temperatura ciała, już na pewno o tym słyszeliście, jest najniższa. Cały organizm jest wówczas nastawiony na regenerację, a nie na przetwarzanie głębokich myśli, jakichś racjonalnych pojęć. I zresztą słynni już z różnych anegdot amerykańscy naukowcy, tym razem ci, którzy się zajmują snem, ułożyli do tego hipotezę o takiej chwytliwej nazwie Mind After Midnight, czyli umysł po północy.

Ola: I ta hipoteza zakłada, że właśnie to czuwanie podczas nocy biologicznej, która no przypada na znaczną część tego czasu po północy, no sprzyja złym ocenom, które nasz mózg nam dyktuje. I przeciętnie między tą pierwszą a czwartą w nocy nastrój jest najgorszy. To znaczy wtedy mamy takiego doła, którego jeżeli na przykład mamy nie przespać danej nocy, no to trudno jest przetrwać pomiędzy tymi godzinami. Wtedy nie dość, że jest nam zimno, źle, to jeszcze nasza uwaga, nasze myśli lgną do tego, co jest groźne. No a kontrola tych impulsów, impulsowych myśli, słabnie.

Ola: No i to jest oczywiście wciąż hipoteza i ona czeka na potwierdzenie bądź obalenie. Ale no jest tu wiele czynników, o których warto powiedzieć, bo one tłumaczą w znacznym stopniu to, co się z nami dzieje i to, co przeżywamy od czasu do czasu wskutek takich niekontrolowanych wybudzeń. Nasz mózg na co dzień potrafi nauczyć się tego, jak ignorować różne alarmy. To znaczy to jest mechanizm habituacji, czyli polega to na tym, że reakcja na bodziec, który co i rusz się powtarza i niczym nie grozi, stopniowo słabnie. Więc…

Piotr: No tak, to mamy wiele takich rzeczy, bo na przykład jakiś dźwięk, nawet taki dość irytujący, który na początku nas zaalarmuje, my się do niego przyzwyczaimy. Ale mówiliśmy też o tym. Pamiętasz przy zapachach, jak był zapach domu, to są pewne zapachy – znaczy, większość zapachów, które nasz mózg jest w stanie sobie wygasić. Znaczy wygasić ich odbiór. Pamiętasz, było takie doświadczenie z zostawianiem przy łóżku czegoś.

Ola: To prawda. Nawet zapach nieprzyjemny po jakimś czasie przestaje być odczuwalny tak wyraźnie albo wręcz w ogóle przestaje być odczuwalny.

Piotr: Ja pamiętam, że przez dwa tygodnie chyba właśnie jakby odłączało. Tak po dwóch tygodniach dopiero zaczynaliśmy odczuwać taki stały zapach niegroźny.

Ola: Po dwóch tygodniach od odstawienia.

Piotr: Od odstawienia tego zapachu. Tak.

Ola: I tutaj też można na przykład powiedzieć o tym, że jak ktoś ma mieszkanie przy torach kolejowych, no to na początku się zrywa przy każdym pociągu przejeżdżającym, a po tygodniach, po kilku tygodniach już tych pociągów nie słyszy.

Piotr: Albo jak ktoś mieszka na ścieżce podejścia do lotniska imienia Chopina w Warszawie, tak jak my. I wiesz co, ja ostatnio sprawdzałem. To dziennie przelatuje nad nami 200 samolotów czasami.

Ola: Aha. Ja może ze dwa słyszę.

Piotr: No.

Ola: I to jest właśnie, to jest też ciekawa sprawa. Na przykład w nocy, kiedy są upalne noce, mamy okna otwarte.

Piotr: W nocy one generalnie nie latają w Warszawie.

Ola: Ale właśnie zaczynają latać koło tej piątej rano.

Piotr: Koło szóstej, tak.

Ola: Koło szóstej i one dopiero koło tej siódmej rano ich dźwięki zaczynają do mnie przynajmniej docierać. Wcześniej po prostu mój mózg je wycina najprawdopodobniej. Potem ten sen słabnie. Już przychodzi ta faza lżejsza, w związku z czym samoloty mi się wreszcie wdzierają w świadomość.

Ola: No ale wracając do tego, o czym mówimy, czyli tam przyzwyczajamy się do upierdliwych, mówiąc delikatnie, bodźców, które są powtarzalne. Jest jeszcze drugi taki mechanizm, który może tłumaczyć to, co się dzieje z nami, gdy budzimy się w nocy. To jest wygaszanie lęku i to wygaszanie działa na taki strach wyuczony. Jeżeli na przykład przez długi czas wydzwania do nas szef z pracy i rzuca rozmaitymi inwektywami, bo to jest służbowy telefon i on albo ona może to zrobić o każdej porze dnia i nocy, bo tak jej, jemu wydaje. No to później dość szybko się uczymy tego, że dźwięk telefonu służbowego zaczyna działać na nas jak różne sygnały na psy Pawłowa. Tylko że to jest odwrotna sytuacja. To znaczy zaczynamy się bać i reagujemy stresem.

Ola: No ale jeżeli tego telefonu służbowego później się pozbędziemy i chociażbyśmy korzystali z tego samego dzwonka, to po jakimś czasie uczymy się tego, że już nam nie zagraża ten telefon od szefa czy szefowej. Po zmianie pracy chociażby. No i po jakimś czasie jesteśmy w miarę spokojni. Natomiast kiedy będziemy mieć jakąś gorszą chwilę, to ten lęk może wrócić przy tym samym bodźcu, czyli przy podobnym dźwięku telefonu. Czyli de facto to wygaszanie nie kasuje tej reakcji wyuczonej na drażniący, stresujący bodziec, tylko nadpisuje. Znaczy zapisuje taką nową regułę, że ten sygnał już jest bezpieczny, ale gdzieś tam pozostaje jej…

Piotr: Przysypana ta stara reguła. Można ją odkopać.

Ola: Może się odkopać w gorszej dla nas chwili. I tutaj wróćmy sobie do tej wiadomości „okej” wysłanej przez przyjaciółkę, którą to wiadomości widzimy na ekranie smartfona o 3:41 w nocy. No i co się zmienia w odbiorze tej wiadomości względem tego, jakbyśmy ją przyjęli w ciągu dnia? Tutaj nie działa hamulec, który by nam powiedział hold your horses. Przecież ludzie tak mają, że czasami odpowiadają zdawkowo, nie mają czasu, są zajęci, zarobieni, a nawet jeżeli są trochę na ciebie odęci, no to potem im przejdzie. Tym razem chodzi o taki mechanizm, który w nocy w naszym mózgu robi coś wręcz przeciwnego, czyli nasila ten lęk.

Ola: Ciało migdałowate w naszym mózgu uczestniczy w wykrywaniu zagrożeń i uruchamianiu takich reakcji emocjonalnych na różne bodźce. I to jest oczywiście to, co stoi za naszym strachem. Natomiast to, co hamuje ten strach i czyni go bardziej racjonalnym, to jest kora przedczołowa. Ona te reakcje reguluje, czyli pozwala ocenić sytuację, no, na zimno. No i powstrzymywać ten nadmierny lęk. I jak to się ma do tego, o czym mówimy? Oczywiście jest tak, że nocą ciało migdałowate może działać, a kora przedczołowa nie kontroluje go tak, jak to robi w ciągu dnia.

Ola: Wspierają to badania, które zostały przeprowadzone w 2019 roku na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, które pokazały, że zmęczenie, takie znużenie mózgu, wpływa na osłabienie tego hamulca w postaci kory przedczołowej. Tutaj akurat badano to, co się dzieje po nocy spędzonej bez spania. I okazało się, że osłabia się ta funkcjonalna łączność kory przedczołowej z obszarami mózgu, które są zaangażowane w przetwarzanie emocji. No więc sprawia to, że poziom lęku, strachu rośnie w nas. I tutaj wnioski, które badacze wyciągnęli z tych badań, są takie, że wystarczy nawet niewielkie skrócenie długości snu, żeby następnego dnia ten lęk był wyższy.

Ola: Głęboki sen lęk obniża. No i a z kolei sytuacja, w której jesteśmy w nocy, kiedy jesteśmy w środku nocy biologicznej, kiedy nasza kontrola tych impulsowych reakcji działa gorzej, no to właśnie wchodzimy w taką fazę zbliżoną do zmęczenia niewyspaną nocą. Ale jeszcze jedno pytanie pozostaje. Dlaczego mózg w ogóle tak łatwo wszczyna alarmy, nawet wtedy, kiedy nie ma, zupełnie nie ma śladu realnego zagrożenia? No i tutaj w przypadku tego przebudzenia w środku nocy działają dwa czynniki. No, czyli niepełna dawka snu, która sprawia, że jak się budzimy, to wciąż jesteśmy niewyspani. Koło tej 3:41. No i to, że to jest ten najgorszy moment doby.

Ola: I jeszcze warto tu wspomnieć o zasadzie czujnika dymu, sformułowanej przez psychiatrę Randolpha Nesse. On jest jednym z twórców medycyny ewolucyjnej. I on zadał sobie takie pytanie, że skoro organizm tak dobrze działa, no to po co w nim tyle zbędnego cierpienia? Czyli właśnie strachu, lęku, bólu. Kaszel, gorączka. No to są mechanizmy obronne, owszem, przydatne, ale wiele z nich wydaje się jakby nadgorliwymi.

Piotr: No tak.

Ola: Zbyt czułymi.

Piotr: Nadmiernie intensywne.

Ola: Tak, tak. Na przykład ból gardła czy złe samopoczucie podczas zwykłego przeziębienia to jest coś, co potrafi człowieka powalić na tydzień, podczas gdy, no, przyczyna nie jest aż tak straszliwie…

Piotr: Nie.

Ola: Uciążliwa, tak szkodliwa. No, najlepszym dowodem na to, że te reakcje są przestrzelone, jest to, że możemy wiele z nich wyciszyć lekami, tak? Czyli lęk, ból. Jesteśmy w stanie to zrobić, biorąc właściwe leki. No i odpowiedź na to, dlaczego one są tak przesterowane, pochodzi z teorii detekcji sygnału. Czyli to jest teoria, której inżynierowie używają do oddzielania sygnału od szumu.

Ola: No chodzi o to, że większość sygnałów zagrożenia jest niejednoznaczna, więc nasza ewolucja musiała ustawić próg tych reakcji i porównać koszt fałszywego alarmu i koszt przegapienia prawdziwego niebezpieczeństwa. No i oczywiście wniosek jest taki, że przeoczenie może kosztować życie, więc te fałszywe alarmy powinny zdecydowanie przeważać nad prawdziwymi. To samo można odnieść do domowego czujnika dymu, czadu, tak? Wolimy, żeby zawył 100 razy przy przypalonym toście, aniżeli to, żeby raz przegapił pożar prawdziwy.

Piotr: Teoretycznie tak. W praktyce jak nam będzie wył, to go w końcu wyłączymy.

Ola: W końcu go wyłączymy.

Piotr: No tak.

Ola: No tak, no ale z racjonalnego punktu widzenia…

Piotr: Nie, nie, absolutnie.

Ola: Tak by było właściwie. No i tutaj rzeczywiście jest tak, że te mechanizmy budzenia lęku są ewolucyjnie u nas ustawione na bardzo wysokim poziomie, są bardzo reaktywne, w związku z czym one się mogą pojawić znienacka, a pojawiają się wtedy, kiedy my sami jako organizm jesteśmy mocno osłabieni, czyli na przykład o 3:41 w nocy.

Ola: I jeszcze. Dobrze, już trochę przegadałam, ale ten nocny lęk rośnie, kiedy śpimy krócej i kiedy jesteśmy w tym złym momencie naszego rytmu dobowego. Ale też sprzyja temu to, co się dzieje wokół nas, tak? To, co się dzieje w społeczeństwie, czyli kiedy kończymy wieczór, o której zaczynamy pracę i od tego, co mamy pod ręką po zmroku. No i tutaj te słynne…

Piotr: No właśnie ten…

Ola: Niebieskie ekrany. No nie, to nie jest wszystko przez komputery i smartfony.

Piotr: To jest bardzo ciekawa opowieść o tym, tak, tak.

Ola: Tak, tak. Właśnie miałeś sprawdzić, który to odcinek.

Piotr: O, już właśnie sprawdzam. Też możecie sprawdzać, bo u nas na stronie crazynauka.pl, którą odświeżyliśmy, jest teraz wyszukiwarka, która również przeszukuje odcinki podcastu. Więc jak napiszę teraz „niebieskie światło”, to on mi od razu wyrzuci i powie, że to było w na przykład 130 odcinku.

Ola: I jaki tytuł jest tego odcinka?

Piotr: Tytuł odcinka: „Czym magia różni się od religii? I inne odpowiedzi na trudne pytania.”

Ola: No właśnie. Polecamy. Polecamy naszą nową stronę. Polecamy wyszukiwarkę. I tutaj dochodzę do takiego badania, które się ukazało całkiem niedawno. Chodzi o badanie, które potwierdza to, że to, że źle działamy w nocy, nie wynika tylko z tego, że się gapimy w niebieskie ekrany. Badanie było prowadzone przez badaczy amerykańskich oraz argentyńskich.

Piotr: Ale nie tylko.

Ola: No właśnie. I trwało przez 12 lat i ci naukowcy obserwowali jakość snu i w ogóle wszelkie parametry związane ze snem u rdzennej społeczności w Argentynie, Toba Qom. Ona żyje. O! Fala macha, macha łapą i wali właśnie. Ona żyje na północy Argentyny, w rejonie Gran Chaco. I niedawno w piśmie Current Biology ukazały się wyniki tych badań.

Ola: Te badania prowadzono w taki sposób, że 150 osób z tej społeczności nosiło na nadgarstkach czujniki ruchu. I też, generalnie, te czujniki zapisywały rozmaite parametry związane i z ruchem, i ze snem. I w rezultacie baza danych została wypełniona ponad 12 tysiącami danych dotyczących nocy. I porównali ci naukowcy to, w jaki sposób sypia się w dwóch różnych obszarach zamieszkiwanych przez tę rdzenną społeczność Toba Qom.

Ola: Pierwszy z tych obszarów to było osiedle przy niewielkim miasteczku. I co istotne, taki parametr, który tutaj był brany pod uwagę, to to, że to osiedle miało prąd przez całą dobę od samego początku trwania badania. Natomiast drugi obszar badany to były dwie wioski, które się znajdowały około 60 kilometrów dalej i te dwie wioski zaczęto elektryfikować dopiero w 2016 roku. Czyli można było obserwować na żywo, na żywym organizmie transformację od braku elektryczności do tego, jak ta elektryczność została podłączona i jak wpłynęła na życie tych społeczności.

Ola: Potem pojawiła się fala cyfrowa oczywiście. W 2018 roku nikt z uczestników badania nie miał smartfona, a w 2024 roku smartfon, telewizor czy komputer albo internet był już dostępny dla mniej więcej połowy. Chodzi o tych uczestników, którzy zostali podłączeni do prądu w 2016 roku. No i co się stało ze snem obu tych grup czy tej grupy obserwowanej, elektryfikowanej w porównaniu do tych, którzy już prąd mieli?

Ola: I tutaj pojawił się ciekawy wniosek, bo w obu tych miejscach, w ciągu tych 12 lat zasypianie przesunęło się średnio o godzinę. No dobrze, pomyślimy sobie OK, w grupie, która została zelektryfikowana, to wiadomo, że oni po prostu mieli możliwość siedzieć dłużej przy świetle elektrycznym i nie czuli potrzeby pójścia spać. Ale co z tą grupą, która od początku miała oświetlenie? No, tutaj rzeczywiście w grę wchodziła technologia, czyli coraz więcej tych urządzeń, które były dostępne, które były atrakcyjne po zmroku do tego, żeby tej rozrywki doświadczać. Czyli jednak smartfony i komputery coś tam uczyniły.

Piotr: No tak, tylko to nie jest ten mechanizm, który się opowiada.

Ola: Tak, ale bo to nie chodzi o niebieskie światło. Chodzi o pobudzenie.

Piotr: Zajmowanie czasu, aktywność.

Ola: Aktywność, o emocje budzone, o wciąganie w przeglądanie streamów w różnych aplikacjach antyspołecznościowych i tak dalej, i tak dalej. I tutaj warto zwrócić uwagę na to, że na wsiach, które badano, nastąpiły zmiany, które okazały się dla snu bardziej destrukcyjne niż to, co się działo w mieście. Dlatego że tam owszem, ludzie zaczęli chodzić później spać, ale wciąż wstawali bardzo wcześnie. Tam to jest obszar, gdzie na przykład latem domy się szybko nagrzewają, więc robi się w nich gorąco. Obowiązki wynikające z tego, że się mieszka na wsi. To wszystko sprawiało, że ludzie nadal wstawali wcześnie, ale ich sen się skrócił, bo chodzili spać później.

Ola: No i to badanie pokazuje, że cały ten wpływ czynników różnych przekształcił życie tych społeczności w sposób dosyć zasadniczy. I to świadczy o tym, że ludzie zaczęli prowadzić późnowieczorny tryb życia, podobnie jak w sumie całkiem spora rzesza Argentyńczyków. W Argentynie ten rytm życia jest naprawdę późny, bo w telewizji szczyt oglądalności przypada na okres między godziną 21:00 a północą, a mecze w tym kraju często zaczynają się po 22:00. Więc to jest naprawdę taki styl życia bardzo, bardzo nocny.

Ola: Badacze nazywają to zresztą arytmią kulturową, że kultura się zmienia szybciej, niż organizm zdąża się do niej dostroić, bo potem ludzie po prostu się źle po tym czują. I tutaj właśnie to badanie prowadzone w tych dwóch społecznościach w Argentynie nie mierzyło tej skali nocnych przebudzeń ani lęku z nimi wiązanego. No ale to, co udało się tam zaobserwować, można w dużej mierze przełożyć na to, co i my odczuwamy. Czyli nasz wieczór również się przesuwa, kiedy korzystamy z różnych rozrywek.

Piotr: No tak.

Ola: Budzik często jest nastawiony bez żadnych zmian, bo nie możemy go przesunąć.

Piotr: Bo mamy tak, musimy.

Ola: Bo wstajemy do pracy na przykład. I według badań prowadzonych w Berkeley już takie nawet bardzo umiarkowane skrócenie czy osłabienie snu osłabia również ten nasz mechanizm, który by powodował, że będziemy kontrolowali ten lęk. Więc my go przestajemy kontrolować. Ten dyżurny słabnie i mamy alarm, który wynika całkiem z niczego, czyli z głowy.

Ola: I tutaj warto wziąć pod uwagę to, że kiedy sypiamy nieregularnie i faktyczna pora snu coraz częściej u nas mija się z naszą prawdziwą nocą biologiczną, no to rośnie szansa, że będziemy odczuwać te nocne lęki, czyli te, które wynikają z hipotezy Mind After Midnight. Będziemy bardziej podatni na czarne scenariusze. Tu oczywiście to, że trzymamy przy łóżku telefon albo, znaczy, smartfon, albo inne urządzenia też nie pomaga nam, bo możemy w każdej chwili zerknąć i na przykład zobaczyć wysłaną o 2:00 w nocy wiadomość od szefa czy szefowej z inwektywami.

Ola: I jeżeli to zrobimy, to już w ogóle nie mamy szans na spokojny sen do rana. Więc miejmy to na uwadze, że my sami jako organizmy biologiczne nie jesteśmy najlepsi w niespaniu w nocy, a już na pewno nie jesteśmy najlepsi w tym, żeby rozwalać sobie sen i potem funkcjonować dobrze. Bo przypominam, że nieprzespanie nocy również powoduje zwiększenie lęku w ciągu następnego dnia.

Piotr: To ja dodam od siebie na koniec tego kawałka, że ja mam taką, znaczy, wszystkie telefony Samsunga chyba mają taką funkcję. Tam się wchodzi w taki tryb sen i to nie dość, że wycisza powiadomienia, to również powoduje, że ekran się robi czarno-biały. I ja sobie to zawsze włączam na noc.

Piotr: To też powoduje na przykład, że, nie wiem, tam zegarek połączony z telefonem wchodzi w taki tryb, że nie świeci i tak dalej, i tak dalej, ale już sama ta czarno-białość to jest taki sygnał, że dobra, to już kończymy, tak? Nie gapimy się, nie patrzymy. Oczywiście jak ktoś ma, jak powiem, słabszą motywację, to można też ustawić automat, który będzie o danej godzinie czarno-bialał telefon.

Ola: Albo w ogóle go wyłączał.

Piotr: Wiesz co, tak, ale w ogóle wyłączenie to już jest taka decyzja dość, powiedziałbym, radykalna i dla części osób może być niekomfortowa, bo to takie trochę zmuszanie. Natomiast jak ekran się robi czarno-biały, to jest sygnał, że no już, okej? Znaczy, już pomijam to, że traci na atrakcyjności część rzeczy, ale to jest bardzo wyraźny sygnał, że no, jeszcze coś muszę sprawdzić. Nie wiem. Na przykład już budzik sobie ustawiam na czarno-białym powiedzmy, ale to no nie wiem. To jest pewnie kwestia pewnej umowy, ale u mnie się to też dość dobrze sprawdza.

Ola: Ja jeszcze taką radę tutaj rzucę. Od koleżanki słyszałam, że jeżeli ktoś na przykład zaczyna przeglądać tuż przed snem to, co się nowego pojawiło na Vinted, to…

Piotr: Tak? Serio?

Ola: Może to nie jest najlepsze.

Piotr: Już powiedz koleżance, że to rzeczywiście…

Ola: Dla zasypiania o czasie.

Piotr: Dwie godziny można w ten sposób najmniej spędzić. Dzisiaj nasze psy są aktywne bardzo. Po tym jak Fala waliła łapami w mikrofon, to teraz Abi dostaje hyzia. Co prawda parę minut temu wlazła mi na kolana, z łomotem z nich spadła, bynajmniej nie lądując na czterech łapkach, ale mam nadzieję, że jakoś będą funkcjonowały.

Ola: No to jak jest z tą praworęcznością? Bo w sumie my oboje jesteśmy praworęczni, nasze dzieci również. Psy trudno powiedzieć.

Piotr: O, z psami to jest oddzielna bajka. To jest bardzo skomplikowana historia. Jak sobie pomyślicie, że nie wiem, w której ręce trzymacie telefon, jak coś na nim pykacie albo którą ręką złapiecie klucz jak ktoś wam rzuci, to najpewniej 90 procent z was odpowie, że prawą.

Ola: No ja czasami lewą skutecznie działam.

Piotr: Tak. Znaczy są pewne takie śmieszne niuanse, bo ja na przykład jak jadę na rowerze i coś muszę zrobić, może nawet źle mówię. Nie, nie coś muszę zrobić, tylko chcę puścić jedną ręką kierownicę, a drugą trzymać. To lepiej mi się prowadzi lewą.

Ola: Mi też.

Piotr: Nie dlatego, że prawą w tym czasie coś robię ważnego, ale tak po prostu lepiej mi się prowadzi lewą. Nie wiem dlaczego.

Ola: Mi też. I dodam, że jeżeli rzucisz mi klucze, na przykład kluczyki do samochodu, to ja lepiej, łatwiej je złapię lewą ręką.

Piotr: A jak ci rzucę gniotka? Uwaga, rzucam Oli gniotka. No nie, oszukała, obiema złapała. Ale to jest bardzo dobre nawiązanie do tego, co… Oddawaj mojego gniotka.

Ola: Nie.

Piotr: Nie wiem, czy wiecie. Nie, nie wiecie. My jesteśmy wielkimi fanami gniotków, co nie jest bardzo typowe może wśród dorosłych. Przynajmniej tak z tego, co się zorientowaliśmy. Możecie dać znać, czy w ogóle wiecie, co to gniotki. Czy wiecie, jak wielki jest to przebój w grupie wiekowej, powiedzmy szkoła podstawowa i…

Ola: I jak to…

Piotr: I czy…

Ola: Ta grupa wiekowa nie jest w stanie uwierzyć, że jacyś dorośli pozyskają z gniotkami.

Piotr: Że dorośli się interesują gniotkami, no więc…

Ola: A ja teraz pozyskałam taki wygnieciony i…

Piotr: Ciepły.

Ola: Ponieważ jest ciepły, to jest miękki.

Piotr: Tak.

Ola: Gniotki.

Piotr: Gniotki to jest w ogóle fenomenalna historia pod wieloma względami. Mamy w zanadrzu, może nie w zanadrzu, w planach taki odcinek, w którym również będzie trochę o gniotkach. Ja pomijam tu aspekty, tam nie wiem, gdzie one są produkowane i jak, ale chodzi mi o samo używanie gniotków i tego, że ludzie lubią takie różne rzeczy robić w trakcie, jak robią coś innego. Ale mamy to w odwodzie i pewnie się ten odcinek pojawi, jak będziemy mieli czas nad nim popracować.

Piotr: Ale teraz w sumie odrobinę podobny temat, bo też manualny, czyli właśnie prawo- i leworęczność. Co ciekawe, nie ma ani jednego społeczeństwa, nie udokumentowano nigdy w badaniach, w których byłaby przewaga leworęcznych. Wszyscy ludzie we wszystkich społecznościach są praworęczni bardziej, częściej. To jest około 90 procent. Chociaż to nie jest takie proste.

Piotr: Co więcej, wśród małp nie ma takiego wyraźnego przechyłu. Chociaż tu jest pewna duża bardzo gwiazdka, którą zaraz jeszcze podmienię. Są małpy, dwa gatunki małp, które mają wyraźną preferencję. Jeżeli weźmiemy całą populację, bo to jest bardzo ważne, czy bierzemy je, jak to liczymy, i to są przede wszystkim orangutany i one mają, jak powiem, lewostronną preferencję, ale o tym jeszcze powiemy.

Piotr: Więc możemy sobie zadać takie trzy główne pytania: że w ogóle po co mieć dominującą rękę, skoro właściwie wydaje się być oburęczność lepsza? No bo jak już wspomniałem, jak nam tą jedną rękę coś w jakiś sposób zlikwiduje. Nie mówię, że ją całkiem musimy stracić, ale możemy mieć, nie wiem, uszkodzoną czy coś, ale też, no, nie musimy wtedy się martwić, co po której stronie leży, po prostu używamy jak trzeba.

Piotr: Po drugie, dlaczego prawie wszyscy wybieramy tę samą rękę jako ludzie? I po trzecie, dlaczego wybieramy właśnie prawą? I to się okazuje być szalenie rozbudowanym wątkiem, więc…

Ola: Oczywiście nie mówimy tutaj o czasach, kiedy zmuszano ludzi…

Piotr: Mówimy też o tym.

Ola: Ale w tej chwili jakby, że wybieramy dobrowolnie, a nie wybiera się za nas.

Piotr: O tym też będzie mowa. O tym też będzie mowa. No więc w ogóle z tą lewo-, praworęcznością to jest trochę kwestia pewnej definicji, bo zazwyczaj jakbyśmy mieli komuś wytłumaczyć, co to znaczy, że jest praworęczny albo leworęczny, to byśmy pewnie powiedzieli o pisaniu. To takie najbardziej oczywiste, którą ręką piszesz. No więc…

Ola: Albo którą ręką jesz.

Piotr: Albo którą ręką jesz.

Ola: O łej, widelcem się jada lewą ręką.

Piotr: Nie, ale no tak, jak masz jeden sztuciec, bo nie wiem, łyżkę i coś, no.

Ola: No tak, łyżką lewą ręką byłoby ciężko.

Piotr: Tak. Znaczy zależy komu. No znaczy to jest akurat kwestia, to co mówisz, pewnych wymuszonych przyzwyczajeń, dlatego że ze względów kulturowych się tak jada, jak się jada. No ale okej, mamy rozmaite czynności, właśnie chociażby takie jak operowanie na telefonie jedną ręką albo no rozmaite rzeczy. No właśnie, jeżeli zapytamy ludzi o rękę do pisania albo żeby zadeklarowali, którą ręczni są, to mniej więcej trochę około dziewięciu procent jest leworęcznych w tej sytuacji.

Piotr: Jeżeli zrobimy kwestionariusz przepytując te osoby z 10 takich codziennych czynności, to już ta liczba rośnie do ponad 13 procent. Jeżeli nie będziemy polegali na kwestionariuszu, tylko będziemy obserwowali zachowanie tych osób, to już mamy ponad 15 procent osób, które są leworęczne. Natomiast jest jeszcze kategoria osób niepraworęcznych, tak ogólnie, czyli osób różnoręcznych. I znowu zależy, jak to mierzymy.

Ola: Oburęcznych?

Piotr: Nie, chodzi o to, że niepraworęcznych, czyli albo oburęcznych, albo leworęcznych. I tu znowu zależy, jak liczyć i tak dalej. No w sumie ponad 18 procent to są osoby niepraworęczne. O, tak bym to powiedział. Więc to jest w ogóle dość dziwna sprawa. I oczywiście, tak jak wcześniej zauważyłaś, ma na to wpływ kultura i oczekiwania, i też w jakimś stopniu zmuszanie, bo na przykład w wiktoriańskiej Anglii, bo tam są takie badania, odsetek leworęcznych to było około trzech procent. Niby. Tak? Dlatego że bardzo wyraźnie byli ludzie zmuszani do praworęczności i była tępiona leworęczność.

Ola: Czyli porządek musi być.

Piotr: Tak jest. Ale no nie oszukujmy się, to samo miało jeszcze miejsce właściwie jak myśmy chodzili do szkoły, to też może już nie tak, ale było. Była taka lekka presja, żeby jednak prawą ręką pisać.

Ola: Wiesz co, presja była. Dodatkowo osoby, które używały lewej ręki do pisania nazywano mańkutami, a to jest obraźliwe.

Piotr: No tak. Albo szmajami na przykład.

Ola: Oj, to tego nie znałam.

Piotr: Z takim czymś się też spotkałem. Ale jednocześnie podjęto próby ocenienia tego, jak to wygląda faktycznie. To znaczy, co by było, gdybyśmy w jakiś sposób spróbowali odfiltrować te wymuszenia. Jest takie badanie, które, no badanie dużo powiedziane. Powiedzmy bardziej eksperyment. Pewien facet policzył, ile osób na filmach z przełomu wieków macha którą ręką. I wyszło mu, że lewą machało około 15 procent osób. Natomiast obecnie macha lewą około 24 procent osób.

Piotr: I teraz możemy sobie zadać pytanie, czy to było tak, że dawniej rzeczywiście było mniej osób leworęcznych, czy było tak, że ta presja wymuszająca pisanie prawą ręką i w ogóle praworęczność w jakimś stopniu też przekształcała zachowania ludzi, że także nawet w takich zupełnie neutralnych sytuacjach, jak machanie ręką, wybierali tą lewą. No, nie jesteśmy tego w stanie dokładnie określić. Natomiast… no aha, no właśnie małpy. No bo jak zbadać ręczność u małp? Tu są pewne patenty. Najprostszym to jest test z rurką. Czyli w rurce jest jedzenie i jedną ręką tę rurkę musisz trzymać, a drugą ręką paluchem wydłubywać ze środka to jedzonko. No i trzymasz w tej ręce niedominującej, a wydłubujesz tą dominującą. No bo ona wymaga większej precyzji.

Ola: Ciekawa jestem, czy i wy w tej chwili…

Piotr: Wydłubujecie jedzenie z rurki?

Ola: Może bardziej udajecie, znaczy próbujecie sobie wyobrazić, jak to jest, którą ręką się to robi. Ja przed chwilą właśnie tak ustawiłam ręce, żeby sprawdzić i faktycznie tak wyszło.

Piotr: No. I co ciekawe, u małp jest bardzo silna preferencja jednej ręki, często nawet silniejsza niż u człowieka. Czyli jeżeli weźmiesz osobniki pojedyncze, to bardzo wyraźnie możesz powiedzieć, że one są prawo- lub leworęczne. Natomiast jeżeli weźmiesz daną populację małp, to to się rozkłada dość równomiernie. Czyli w takiej grupie małpiej będziesz miała tak samo lewo-, jak i praworęcznych tak samo dużo. To nie do końca tak jest, bo w niektórych więcej, w innych mniej, ale można powiedzieć, że wypada to mniej więcej pół na pół, poza niewielkimi odchyleniami, tak.

Piotr: O orangutanach już wspomnieliśmy i orangutany są leworęczne. I mamy również pewną jeszcze małpę, którą absolutnie musicie zobaczyć. I to jest ten moment, kiedy możecie wziąć telefon i odpowiednią ręką, którą wolicie wpisać sobie w Google'a. Uwaga! Rokselana złocista. Rokselana złocista to w ogóle…

Ola: Słuchajcie, tego się nie da odzobaczyć.

Piotr: Roksolana może być dzisiaj słowem dnia. Może? Zobaczymy. No, może.

Ola: Ale musicie dosłuchać do końca, żeby się dowiedzieć, czy tak jest na pewno.

Piotr: Może nie będzie roksolana. W każdym razie roksolana złocista, którą musicie koniecznie zobaczyć, oraz orangutany są statystycznie troszkę bardziej leworęczne. Człowiek jest jedyną małpą praworęczną, taką, żeby to w populacji wychodziło. No i teraz oczywiście powstaje pytanie, skąd to wszystko się bierze. Tu wchodzi w grę to badanie, które w czasopiśmie PLOS się ukazało. Znaczy dokładnie PLOS Biology, 27 kwietnia tego roku. I to jest raczej model matematyczny pewien, bo oni sobie wzięli rozmaite czynniki, które mogły na to wpływać.

Piotr: Fala, przestań stukać w mikrofon. Przepraszam. Fala stuka w mikrofon prawą ręką, chciałem powiedzieć. Musimy zaobserwować, którą częścią stuka, ale mam wrażenie, że Fala jest praworęczna, jeśli chodzi o machanie ręką, stukanie ręką i tak dalej. Znaczy przez rękę rozumiemy przednią nogę. Dobrze. Więc wracając do tematu. To jest taki model, który przewiduje to, któroręczny jest dany gatunek, i czy w ogóle ma odchylenie preferencji ręczności, na podstawie rozmaitych cech charakteryzujących ten gatunek, takich jak dieta, narzędzia, to, czy on żyje raczej na drzewach, czy na ziemi, jaką ma wielkość ciała, jaką ma wielkość mózgu, jak się porusza.

Piotr: I to bardzo dobrze działa. To znaczy, działa bardzo dobrze, dopóki w to wszystko nie wprowadzimy człowieka. Bo człowiek powinien zgodnie z tymi parametrami być oburęczny. Powinien nie mieć tych preferencji, a tymczasem ma tą preferencję bardzo silną i oni ją tutaj określają jako 0,76. Im bliżej zera, tym mniejsze są te preferencje. Im wyżej, bliżej jednego, tym silniejsze. Człowiek ma 0,76.

Piotr: Natomiast jeżeli się do tego modelu doda coś, czyli doda się wielkość mózgu i uwaga, proporcje długości rąk do nóg, to już nagle wszystko zaczyna pasować. Tak naprawdę proporcja długości rąk do nóg to jest coś, co świadczy o chodzeniu na dwóch nogach. Dwunożność jest z tym ściśle związana. I tu są oczywiście rozmaite domysły. Przypominam, że to jest model matematyczny na razie tylko.

Piotr: Ale jedna z hipotez mówi o tym, że chodzenie uwolniło ręce. Natomiast że mieliśmy pewną preferencję, jak większość zwierząt, na którąś stronę. Natomiast to uwolnienie rąk pozwoliło wzmocnić, dlatego że te ręce bardziej operują. Lewonożność lub prawonożność ma znaczenie. Fala, zostaw.

Ola: Fala prezentuje oburęczność…

Piotr: Teraz.

Ola: Ponieważ raz drapie w mikrofon Piotrka jedną łapką prawą, a potem lewą. Być może to, że prawą drapie w pierwszej kolejności, świadczy o tym, że jest prawołapna.

Piotr: Fala, przestań dziobać mikrofon i robić taką minę. Przepraszam was bardzo, ale nie, nic nie ma. Do waszego żarcia zostały jeszcze dwie i pół godziny, więc nie rób takich oczu. Przepraszam. Wracam do tematu. Więc jedna rzecz to jest uwolnienie rąk. Druga rzecz to jest rosnący mózg. To znaczy to, że w trakcie, jak mózg rośnie, to może utrwalać taki podział. To się nazywa lateralizacja, tak? Zaraz powiem dlaczego.

Piotr: Wiadomo też, że wraz z rozwojem pewnych cech gatunkowych charakterystycznych dla Homo sapiens ten współczynnik lateralizacji, stronniczości, rósł i tutaj policzono go wedle obecnej wiedzy dla rozmaitych gatunków hominidów, chyba hominidów. Zawsze mi się myli. No, w każdym razie innych gatunków Homo.

Ola: Homininów chyba.

Piotr: Homininów chyba. No właśnie, bo zawsze mam problem, które jest które. Ale dobra, w każdym razie jest Ardipithecus i on ma ten współczynnik 0,16, czyli dość bliski zera. Australopitek ma 0,32, Homo erectus już 0,54, neandertalczycy 0,64, a Homo sapiens, przypominam, 0,76. Z kolei na przykład Hobbit, o którym mówiliśmy w odcinku 134, czyli Homo floresiensis, ma tylko 0,28.

Piotr: I oczywiście również można oceniać, czy tylko nam się wydaje, że w ogóle on miał jakąś lateralizację i w którą stronę. Ale mamy całkiem niezłe przesłanki, dlatego że jesteśmy w stanie na przykład określić to na podstawie rys na zębach, bo hominini trzymali jedzenie w zębach i cięli je kamiennym narzędziem i czasami zdarzyło im się zahaczyć o zęby i to zostawiało ślady na zębach. Te kierunki rys pokazują, której ręki używali. Więc jesteśmy w stanie to w jakimś stopniu potwierdzić.

Piotr: Także no pytanie oczywiście, na ile ten model matematyczny się sprawdza. Całkiem ciekawe wnioski daje. Natomiast można sobie zadać pytanie, po co w ogóle mózgowi jest jedna dominująca ręka? I to nie jest wcale takie oczywiste. I tu na chwilę przeskoczymy do kurczaków, bo z kolei robiono doświadczenie na kurczakach. Rozdzielono kurczaki na dwie grupy. Jedna grupa to były kurczaki, które miały wyraźną lateralizację, czyli miały preferencje jednej strony, a druga grupa to były kurczaki, które takiej lateralizacji nie miały.

Piotr: I miały zadanie. Mianowicie musiały dziobać ziarna rozsypane wśród drobnych kamyczków, a jednocześnie nad ich głową pojawiała się sylwetka drapieżnego ptaka. No to oczywiście tego drapieżnego ptaka symulowali badacze. I co się okazywało? Że te pisklęta, które mają, miały tą lateralizację wykształconą, czyli ten podział lewa, prawa strona, były lepsze zarówno w zauważaniu drapieżnika, jak i w wydziobywaniu ziaren. Te, które nie miały tego podziału, później zauważały drapieżnika i gorzej odróżniały ziarna od kamyków.

Ola: Czyli prawo- i leworęczne kurczaki.

Piotr: Z kurczakami to jest w ogóle ciekawa sprawa, bo to, czy w ogóle następuje u nich lateralizacja, czyli taka dominacja którejś strony, zależy od światła. To znaczy jeżeli jajka leżą w ciemności, to ta lateralizacja nie nastąpi, jeżeli są oświetlone, to następuje. A wynika to z tego, że około 17 dnia inkubacji zarodek leży z głową skręconą tak, że jego lewe oko jest zasłonięte przez jego ciało, a prawe przylega do skorupki. Jeżeli…

Ola: I to zawsze jest tak samo.

Piotr: Tak, zawsze jest tak samo.

Ola: Wow.

Piotr: Jeżeli światło przechodzące przez skorupkę trafia do jednego oka, to te połączenia nerwowe po tej stronie inaczej się rozwijają. I ponoć z badań wynika, że wystarczą tylko dwie godziny światła na tym etapie, żeby już się wykształciła taka lateralizacja. Robiono tam doświadczenie takie, że ten zarodek wydobywano z jajka, nie uszkadzając go, i odsłaniano mu drugie oko. Zasłaniano to pierwsze. I ta lateralizacja również się wtedy pojawiała w drugą stronę, więc to ewidentnie jest ten mechanizm oświetleniowy. Więc jeśli chodzi o kurczaki…

Ola: To mega ciekawe, naprawdę.

Piotr: Tak, to jest dziwna sprawa i dla kurczaków to jest dlatego ważne, że one mają oczy po bokach głowy. Można powiedzieć, jak to ptaki zazwyczaj. Nie tak jak ludzie, że z przodu i co się za nami dzieje, to średnio widzimy. W związku z czym kiedy kurczaki dziobią, to mogą sobie rozdzielić funkcje. To znaczy jedno oko bardziej wtedy ogarnia rozróżnianie, czy to kamyk, czy to ziarenko, a drugie oko zajmuje się bardziej monitorowaniem tego, czy coś nie przylatuje i nie zostajemy zjedzeni. Jeżeli nastąpiła ta lateralizacja, to ten podział funkcji w mózgu jest bardzo wyraźny i po prostu kurczaki funkcjonują efektywniej.

Ola: A ciekawa jestem, czy to ma związek również z tym, które oko zostaje bardziej na wierzchu w momencie, kiedy ptak śpi. Bo pamiętam, miałam kiedyś, dawno temu, kanarka i ten kanarek sypiał tak, że wkładał sobie główkę pod skrzydło, ale tam kawałek jednego oka taki czujny wystawał.

Piotr: To możliwe. Nie wiem.

Ola: To oko takie było lekko przymrużone.

Piotr: Nie wiesz, czy zawsze w tą samą stronę?

Ola: Nie, zupełnie nie pamiętam, ale wydaje mi się, że robił to na prawą stronę. Ale mogę się mylić w tej chwili.

Piotr: Możliwe. Nie wiem, jak jest u kanarków. Podejrzewam, że może być podobnie. To akurat badanie było robione na kurczakach. Tu jest jeszcze jedna rzecz, bo wspominałem przy ludziach o rozmiarze mózgu. Jest taka hipoteza, ale ona jest dość sporna. Nie jesteśmy pewni, czy to rzeczywiście tak jest, czy nie. Mianowicie, że lateralizacji sprzyja też większy rozmiar mózgu.

Piotr: To znaczy, że przy większych mózgach sygnał wędruje dłużej pomiędzy półkulami. To jest logiczne, tak? Bo to nie jest absolutnie prędkość światła, to są, powiedzmy, no, milisekundy, tak? I w takim układzie może się mózgowi bardziej opłacać właśnie specjalizacja tych półkul. Czyli że jedna odpowiada bardziej za coś, druga bardziej za coś, bo dzięki temu być może działa szybciej.

Ola: Czyli nie jest taki ptasi móżdżek, jak to czasami chcemy myśleć.

Piotr: Nie, nie, nie. W ogóle.

Ola: Mózgi ptaków są bardzo rozwinięte.

Piotr: Mózgi ptaków, czyli dinozaurów, są bardzo rozwinięte i tu się bardzo ciekawe rzeczy dzieją. Oczywiście są pewne sytuacje, kiedy ta lateralizacja może szkodzić, no ale to już bez wchodzenia teraz w miliardy detali. Natomiast dlaczego nie wszyscy mamy lateralizację, można powiedzieć, przesuniętą w tę samą stronę?

Ola: I tu na chwileczkę zawieszamy opowieść Piotrka, bo chcę wam powiedzieć, że zanim kolejny i kolejny odcinek trafia do was, no to my spędzamy nad przygotowaniem go wiele godzin. Szukamy źródeł, oczywiście wiarygodnych, przeglądamy publikacje naukowe, sprawdzamy, czy fakty się zgadzają, czy to, co podajemy, jest prawdziwe, porównujemy informacje i tak dalej, i tak dalej, a na końcu jeszcze sobie zastanawiamy się, jak to powinno być rozplanowane, żeby dobrze brzmiało w takim odcinku.

Piotr: Tak. I żeby nasze psy wytrzymały całe nagranie. Więc to jest i poszukiwanie w internecie, i czasami grzebanie w książkach. Teraz już rzadziej trzeba przyznać, no bo internet rzeczywiście ma bardzo wiele aktualnych informacji.

Ola: No ale…

Piotr: Ale poprzedni odcinek…

Ola: Poprzedni odcinek o kanibalizmie mieliśmy w dużej mierze oparty na tym, co profesor Konarzewski napisał w papierowej całkiem książce, którą mamy w domu…

Piotr: Tak właśnie.

Ola: …pod tytułem „Na początku był głód”. Tak, to jest bardzo dobra książka, zresztą ją polecam.

Piotr: Tak. No to jest taka praca, która jest niewidoczna dla was, acz zajmuje nam mnóstwo czasu.

Ola: Jeżeli cenicie to podejście, jakie my tutaj prezentujemy, no to może chcielibyście pomóc nam tworzyć kolejne odcinki. Oczywiście polecając nas, lajkując to, co ukazuje się w mediach społecznościowych po naszej stronie.

Piotr: I antyspołecznościowych.

Ola: I antyspołecznościowych. No ale też możecie nas wesprzeć całkiem materialnie, na przykład na Patronite, gdzie można ustawić sobie stałą kwotę albo postawić nam jednorazowo kawę na Buycoffee.to.

Piotr: Tu bardzo dziękujemy. Ostatnio znowu nasze pieski dostały specjalną kawę. To znaczy kawy im nie dajemy, ale z tych kawowych pieniędzy kupimy im coś bardzo pysznego. Jeszcze nie byliśmy w sklepie z pysznymi rzeczami, ale niedługo będziemy i obiecujemy, że tak, dostaną również swoje, żeby nam dały na chwilę spokój. Abi, weź się zajmij czymś, weź, nie wiem, poczytaj, pograj sobie w warcaby. Idź stąd. Przepraszam.

Piotr: Słuchajcie, wracając do tematu, to mamy takie dwie kwestie. To znaczy, dlaczego, już te pytania na początku wymienialiśmy, dlaczego wszyscy jesteśmy skręceni w jedną stronę i dlaczego w prawo? Wiem, że nie wszyscy. Wiem, że 10 procent. Ola zrobiła minę. Oczywiście, że tak. Natomiast…

Ola: Wywróciłam oczami.

Piotr: Jest to bardzo wyraźne u człowieka. Dlatego mówię wszyscy. Bo rzeczywiście, no mamy bardzo wyraźny ten system, bo trochę to jest tak, że gdyby to tylko była kwestia tej wydajności, tego, że bardziej się nam opłaca mieć jednak podzielony mózg, bo no te sygnały i tak dalej, no to tak, w populacji powinniśmy być mniej więcej pół na pół, no bo jedni w tą, drudzy w tamtą. Mechanizm jest ten sam.

Piotr: Natomiast jest taka teoria, hipoteza oparta na teorii gier, która mówi, że może to wynikać z współdziałania w społeczeństwie. Dlatego, że bardziej opłacalne jest, jeżeli cała populacja albo prawie cała jest jednostronna. To znaczy na przykład jeżeli jesteśmy wszyscy praworęczni, to możemy wytwarzać narzędzia, które…

Ola: Na przykład nożyczki.

Piotr: Na przykład nożyczki albo kubki.

Ola: Z napisami.

Piotr: Z napisami.

Ola: Jeżeli chcemy, żeby napis był widoczny dla innych, a nie dla nas, no to dla prawo i leworęcznych to będą dwie zupełnie różne strony tego kubka.

Piotr: Chyba że zrobimy po dwóch stronach napis.

Ola: Tak, to byłoby znacznie prostsze.

Piotr: Gdyby tylko było możliwe. No w każdym razie, mówiąc o nieco innych narzędziach, to poczynając od takich chociażby kamiennych narzędzi, one również były zrobione pod rękę i łatwiej jest przekazywać narzędzie, które pasuje do ręki prawej albo do ręki lewej. Podobnie na przykład, jeżeli się uczymy, jeżeli ktoś nam pokazuje manualną jakąś czynność precyzyjną, która była bardzo istotna na takim etapie, kiedy się kształtowały społeczeństwa i kiedy no ewolucja jeszcze, że tak powiem, na pełnej działała względem ludzi.

Ola: No ale też było niezwykle ważne w czasach cechów, rzemiosł.

Piotr: No to już tak, ale…

Ola: Kiedy mistrz na swojego ucznia…

Piotr: Ale wtedy o presji ewolucyjnej tego typu raczej nie ma sensu mówić.

Ola: No tak, oczywiście.

Piotr: Tak jak mówię o tym czasie wcześniejszym. Więc łatwiej jest powtarzać czynności po kimś, kto ci pokazuje coś prawą ręką, jeżeli ty też jesteś praworęczna, tak? To dość logiczne. Więc może być tak, że ta lateralizacja na jedną stronę jest efektem jakiejś, no, presji społecznej. Bardziej to było korzystne, że, nie wiem, ludzie, którzy byli praworęczni, jakoś lepiej funkcjonowali w tych grupach czy coś takiego.

Ola: Być może ich początkowo, tak sobie teraz myślę głośno, że być może początkowo tych osób było więcej i też w związku z tym to one częściej wytwarzały narzędzia i inni musieli się przystosowywać. I być może ci, którzy byli, no tę lateralizację mieli w drugą stronę…

Piotr: Mhm.

Ola: …byli mniej zdolni wtopić się w tą społeczność.

Piotr: To możliwe, no tych…

Ola: I być może presja ewolucyjna była taka, że te osoby po prostu rzadziej miewały potomstwo.

Piotr: Może tak być. Albo mniej potomstwa. No różne tu elementy mogą być. Natomiast pozostaje pytanie, dlaczego w ogóle prawa strona? Dlaczego nas skręciło na prawo? I tu jest pewien…

Ola: To ciekawe. To takie wieloznaczne to pytanie twoje.

Piotr: Tak. To jest też bardzo ciekawe, co mówisz, dlatego, że zwróć uwagę, że to również znajduje odzwierciedlenie w języku. To znaczy…

Ola: No tak! Prawica, lewica.

Piotr: No prawica, lewica, ale to jest podział, powiedzmy polityczny, i bardziej mi chodzi o to, że mówi się: „O, on zrobił coś tam na lewo, on na lewo coś tam sprzedał”, tak?

Ola: Lewiznę odstawia.

Piotr: Tak. Albo mówi się, że ktoś jest prawym człowiekiem.

Ola: Tak. Prawomyślny.

Piotr: Dokładnie. Więc to bardzo wyraźnie widać również w języku nie tylko polskim, tak? Bo chociażby…

Ola: Prawidłowo.

Piotr: …sinister z angielskiego jest od łacińskiego słowa oznaczającego lewą stronę, tak? Więc tu jest więcej takich elementów.

Piotr: No w każdym razie, dlaczego prawa strona? Mamy taki trop mówiący o tym, że u kręgowców lewa półkula od około 500 milionów lat bardziej była skierowana na zajmowanie się działaniami, które są rutynowe, powtarzalne, zaplanowane i tak dalej. Natomiast prawa była bardziej odpowiedzialna za reagowanie na niespodzianki, za wszelkie nagłe akcje. To widać, że tak się dzieje już u ryb, u gadów, u ropuch, które częściej atakują zdobycz po prawej stronie, czyli odpowiada za to lewa półkula. Przypominam, że…

Ola: A także nerwy się krzyżują.

Piotr: Tak, nerwy się krzyżują. To jest istotna sprawa. Ja tylko tutaj podkreślę jedną rzecz. To nie ma nic wspólnego z tymi opowieściami, które teraz można czasem usłyszeć, że prawa półkula jest tam jakaś, a lewa jest jakaś. Jedna odpowiada za kreatywność, a druga za coś tam. To tak nie działa u ludzi.

Piotr: I nie jest tak, że pójdziecie na magiczny kurs, gdzie będą wam dzwonili nad tyłkiem dzwoneczkiem albo was okadzą oraz wmasują wam olejek bardzo drogi w czoło i wasze…

Ola: I wasze, tak…

Piotr: …półkule się połączą i będziecie…

Ola: I połączenia nerwowe się pozmieniają…

Piotr: Tak.

Ola: …przełączają i będzie zupełnie inaczej, lepiej i wspanialej.

Piotr: Opowieść o tym, że u ludzi lewa półkula odpowiada za kreatywność, a prawa za coś tam albo odwrotnie, nigdy nie pamiętam, to jest bzdura, tak? To znaczy już teraz nie będę w to wchodził, bo to jest inny jeszcze temat. Natomiast nie wierzcie w to, bo jest to jeden z takich mocniej ugruntowanych mitów.

Ola: Tak, mamy nawet na ten temat tekst na naszym blogu Crazy Nauka.

Piotr: Tak.

Ola: Polecam naszą odrestaurowaną stronę crazynauka.pl.

Piotr: Dokładnie. Potem oczywiście z tych zmian, które się te pół miliarda lat temu pojawiły, pewne rzeczy się wzmacniały, uwydatniały i tak dalej. Czyli na przykład to, że zazwyczaj lewa półkula bardziej odpowiada za mowę, za język. Natomiast to oczywiście jest tak, że czasami ludzie mają odwrotnie i nikt o tym nie wie, i dopóki im się nie zrobi badania, to nikt nie jest tego w stanie stwierdzić.

Piotr: Więc mamy pewne podstawy, które pokazują, że dawno, dawno temu jedna z półkul dominowała w pewnych zadaniach i możemy założyć, że wraz z pojawieniem się dwunożności, znaczy chodzenia na tylnych nogach, a używania przednich nóg do jakichś innych działań i wraz ze wzrostem mózgu, to się wzmocniło. I że u człowieka jest to bardzo, bardzo wzmocnione po prostu, znacznie bardziej niż u innych zwierząt.

Piotr: Natomiast pozostaje pytanie, dlaczego w ogóle są ci leworęczni, czyli dlaczego te 10 procent osób, zależy jak liczyć, do 15 czy coś jest jednak leworęcznych. No i tu jest szereg rozmaitych dziwnych teorii, które nie do końca są sprawdzone. Jedna z nich mówiła o tym, że bycie leworęcznym potrafiło być korzystne w walce, co mogło w jakimś stopniu zwiększyć szanse przetrwania takiej osoby. Że osoba leworęczna była w stanie zaskoczyć skutecznie osobę praworęczną w posługiwaniu się czy to bronią, czy w ogóle zadawaniu ciosu jakiegoś. I że to mogło spowodować, że istotnie więcej osób o takich preferencjach przetrwało.

Ola: Ostatnio oglądaliśmy film…

Piotr: A tak.

Ola: „Potop” z Danielem Olbrychskim i Tadeuszem Łomnickim i w pojedynku między Kmicicem a Wołodyjowskim, który zresztą podziwialiśmy absolutnie, bo oni po prostu walczą świetnie. Te sekwencje walki są długie jak na dzisiejsze standardy. To nie jest ułamek sekundy i potem zmiana, tylko naprawdę są dobrzy w fechtunku.

Piotr: Mhm.

Ola: To pojawia się moment, kiedy pan Wołodyjowski…

Piotr: Tak, przerzuca…

Ola: …przerzuca szablę z prawej do lewej i wraca potem. I to jest…

Piotr: Tak, to jest bardzo mylące.

Ola: Tak, bardzo mylące. I to był jeden z jego takich fantastycznych trików, używanych podczas fechtunku. To tylko taki wtręt. W ogóle oglądaliśmy tę wersję skróconą, odrestaurowaną. Muszę przyznać, że odrestaurowanie, przepraszam za tę dygresję.

Piotr: Nie, dygresje są miłe.

Ola: To odrestaurowanie jest miłe, natomiast sprawia czasami, że kolory na przykład…

Piotr: Znaczy ktoś coś przegiął z kolorami, tak?

Ola: [? niepewne: kryfii] i różu są straszliwe.

Piotr: To znaczy tam widać jedną ciekawą rzecz…

Ola: Natomiast tam też jest duży skrót myślowy, więc jeżeli ktoś nie zna powieści, to może się…

Piotr: To może obejrzeć pięciogodzinną wersję.

Ola: Tak. O tak. I wtedy lepiej się zorientuje.

Piotr: Śmiesznie nam się chciało, dlatego, że najwyraźniej, czy to jest – znowu nie jesteśmy pewni, czy tak było, ale prawdopodobnie do tej starszej wersji kręconej na taśmie filmowej, która być może z jakichś względów miała, nie wiem, gorszą jakość. Tam bardzo makijaż był intensywny i taki często trochę nienaturalny kolorystycznie. I to dotyczyło i włosów, i makijażu twarzy. I to niestety w tej nowej wersji bardzo wychodzi. Czyli na przykład ktoś ma różowawe włosy w niektórych miejscach. Nie wiem, czy to jest kwestia przekolorowania tego, ale mam wrażenie, że to raczej było po to, żeby na taśmie filmowej osiągnąć lepszy efekt…

Ola: Możliwe.

Piotr: Kolorystyczny. A po tej restauracji i renowacji i odnowieniu tego filmu wygląda to dziwacznie trochę.

Ola: Tak. Natomiast w ogóle krajobrazy, wnętrza wyglądają świetnie.

Piotr: Nie, nie. W ogóle film jest bardzo – byliśmy zaskoczeni, jak bardzo dobry jest to wciąż film. O, tak to ujmę.

Ola: To prawda.

Piotr: Tak, tak, tak. No w każdym razie powiedziałem o tej hipotezie wygrywania. Natomiast nie do końca wiemy, czy rzeczywiście to może mieć coś wspólnego, bo na przykład z kolei patrząc na ten model matematyczny, można przyjąć, że mamy dwa elementy. Mamy i element współpracy, czyli to, że, no, robimy wspólne narzędzia, wspólnie coś robimy i łatwiej jest podać prawą rękę prawej ręce. Z drugiej strony ciągnie nas w przeciwnym kierunku rywalizacja, czyli współpraca, rywalizacja.

Piotr: I z tego modelu matematycznego wychodziłoby być może to, że gdyby nie było rywalizacji, no to mielibyśmy 100 procent osób praworęcznych. Gdybyśmy nie mieli współpracy, to byśmy mieli pół na pół. Więc może to jest kwestia tego, że gdzieś to się tam spotyka, no nie pośrodku, ale wychodzi jakieś takie uśrednienie pewne.

Piotr: Natomiast problem polega na tym, że wcale nie jesteśmy pewni, czy w ogóle jest gen leworęczności. U bliźniąt jest pewne, powtarzalne na poziomie około 25 procent, sygnalizacja tej dziedziczności, ale nie jest to wcale takie oczywiste, więc nie jesteśmy pewni, czy to nie jest trochę jednak kwestia po prostu przypadku. Że jest tak, że w wyniku jakiegoś przypadku, nie do końca jasnego, stale powstają ludzie leworęczni i być może nie ma żadnego powodu, żeby ewolucja na to jakoś wpływała, tak? Więc na to, ilu ich jest.

Piotr: Także sprawa nie jest wcale taka łatwa. Odpowiedzi nie są oczywiste. Jeżeli mamy się zastanowić, po co jest nam – dlaczego tylko jedna ręka? No bo podział pracy między półkulami daje pewną przewagę, co widać już chociażby u kurczaków. Dlaczego wszyscy na tę samą rękę stawiamy? No bo żyjemy w grupie i wykorzystywanie tej samej ręki ułatwia nam współpracę. Dlaczego prawa ręka? No być może dlatego, że mamy tą 500-milionową historię używania jednej półkuli do jednego, drugiej do drugiego, która została wzmocniona, ale nie jesteśmy tego wcale pewni.

Piotr: Także sprawa okazuje się być bardzo skomplikowana i samo już wyjaśnienie, czy to jest rzeczywiście dziedziczne, czy nie, nie jest oczywiste. Także jak widać temat jest szalenie rozległy. Bardzo to jest nurtujące, no, dla ludzi oburęcznych. Być może jest tak, że nie wiem. Tu nie mamy badania. Też się nad tym zastanawiałem. Być może jest tak, że gdyby byli jednoręczni, to byliby na przykład bardziej sprawni w jakichś bardzo precyzyjnych manualnych czynnościach. Nie wiem. Trzeba by to zbadać. Na takie badanie akurat nie trafiłem.

Ola: A ja wam tutaj bardzo gorąco polecam książkę, która między innymi obala mit dotyczący właśnie tej kreatywnej, kreatywnego rysu prawej czy lewej półkuli naszego mózgu i tej specjalizacji. Książka nosi tytuł znamienny „Mózgobrednie. 20 i pół mitu o mózgu i jak on naprawdę działa”. Autorem jest Henning Beck, wydawnictwo Feria Science i to jest książka z 2018 roku. Trudno mi powiedzieć, czy jeszcze gdzieś ją można uchwycić. Trzeba po prostu sprawdzić.

Piotr: Jestem przekonany, że można ją znaleźć jak nie na Allegro, to na Vinted. Na Vinted jest zaskakująco dużo książek. Zresztą w ogóle wszelkich takich, ten, w Skupshopie może być, chociaż oni tam mają dosyć duże preferencje, co sprzedają, a co nie, ale na pewno znajdziecie ją.

Ola: Wydawnictwo nie jest patronem w żadnym stopniu naszego odcinka, więc nie jest to żadne sponsorowane ogłoszenie. Po prostu taka polecajka.

Piotr: Taka polecajka, bo tematów właśnie takich ostatnio, a propos mitów trafiłem. Musimy się tym kiedyś zająć. Jest cały czas, zwłaszcza w środowisku szkolnym i powiedzmy wczesnoszkolnym, funkcjonuje mit, że dzieci jak się najedzą czegoś słodkiego, to później dostają hyzia, nie mogą zasnąć.

Ola: Są pobudzone.

Piotr: Są pobudzone, tak. Jest to kompletna bzdura, na co są zresztą badania, ale jest to niesamowicie mocno ugruntowane. Ja już nawet przestałem z tym walczyć, bo czasami ludzie, którym się mówi, że to no nie całkiem tak, to reagują na to bardzo nerwowo i mają milion dowodów anegdotycznych, które to potwierdzają.

Ola: Ale wiesz, to wspaniale wspiera różne, w sumie dobre zwyczaje, na przykład takie, żeby tych dzieci nie futrować.

Piotr: Nie, oczywiście.

Ola: Słodyczami. Nie tylko dzieci.

Piotr: Tylko tyle, że może warto czasami nie zwalać pewnych aktywności na jakieś tam właśnie, nie wiem, przecukrowanie czy coś takiego. A potem ja mam w ogóle taki problem, że jak ktoś ma takie bardzo rozbieżne z faktami poglądy na jakąś tezę, to, znaczy na jakąś kwestię, to ja mam, tak mnie świerzbi, żeby coś z tym zrobić. Ale już mi lepiej. Już się wyleczyłem z tego, żeby wszystkim tłumaczyć, że być może nie mają racji. Zresztą to społecznie bardzo niekorzystne jest.

Ola: Nie mogę spać, bo ktoś nie ma racji w internecie.

Piotr: Dokładnie tak.

Ola: Czyli generalnie przemądrzalstwo nie należy do najbardziej społecznych zachowań.

Piotr: Dzięki, dzięki.

Ola: Proszę.

Piotr: Ale jestem praworęczny przynajmniej.

Ola: No przynajmniej tak się dopasowujesz. My zapraszamy was oczywiście do naszych podcastów, które robimy z Polskim Radiem, czyli do katastroficznego Co poszło nie tak? i do Laboratorium Zbrodni, czyli naszego true crime’u z elementami naukowymi. Oczywiście jest również dostępna w archiwum Polskiego Radia seria naszych wideopodcastów, Sekcja Teorii Spiskowych, gdzie rozprawialiśmy się, staraliśmy się rozprawić z takimi najbardziej znanymi teoriami spiskowymi. To też można sobie jeszcze oglądać.

Piotr: No i zostaje nam, słuchajcie, słowo na dziś i każdy ma swoje, ponieważ ja już swoje zdradziłem, ale zakładam się, że go nie pamiętacie. Znaczy, możecie pamiętać, o czym jest, ale słowa pewnie nie pamiętacie. Jak ktoś pamiętał w tym miejscu, jak brzmi to słowo, to niech da znać, bo to znaczy, że ten, natomiast że jest wyjątkowo…

Ola: Że jest bystry i ma dobrą pamięć.

Piotr: Tak. Natomiast mamy do wyboru, do koloru. Kogo bardziej kochacie. Ola ma słowo:

Ola: Habituacja.

Piotr: A ja mam słowo rokselana.

Ola: No ale wiadomo, że to wszyscy wybiorą rokselana.

Piotr: Rokselanę oczywiście. Zwłaszcza jak zobaczą zdjęcie rokselany w internecie. Nasze psy już wiedzą, że kończymy, więc słuchajcie, faktycznie…

Ola: Więc naprawdę kończymy. Wrzucimy zdjęcie. Zrobiłam kilka zdjęć naszej Fali, która prawą ręką próbuje dosięgnąć Piotrka.

Piotr: Ominęła też lewą ręką.

Ola: Tak. I szturcha jego mikrofon, bo robiła to częściej prawą ręką. Moje zdjęcia. O, właśnie! Też to robi prawą ręką.

Piotr: A teraz już obie ręce na stole. Zabieraj kopyta ze stołu, bydlaku.

Ola: Ale poczekaj, nie krzycz, to zrobię jeszcze jedno zdjęcie. O, teraz jest lewa ręka. O, a teraz prawa.

Piotr: A teraz prawa. Nie no, Ola, przestań, musimy kończyć. Do widzenia. Cześć. Do usłyszenia.

Ola: Do usłyszenia. Cześć.