Tsunami i trzęsienie ziemi na Kamczatce – odcinek specjalny

0:00:04 Wstęp – nagranie w trakcie trwającego tsunami Posłuchaj

Piotr: Cześć, tu Ola Stanisławska i Piotrek Stanisławski, podcast Crazy Nauka.

Ola: Witamy Was w odcinku specjalnym, który nagrywamy w momencie, kiedy na Pacyfiku rozchodzi się tsunami, po bardzo silnym trzęsieniu ziemi u wybrzeży Kamczatki. To trzęsienie ziemi miało miejsce dziś według naszego czasu o 1:24, 30 lipca 2025 roku. W tej chwili wiemy, że pierwsze fale przeszły już przez Japonię oraz przez Hawaje, teraz dotarły do wybrzeży Kalifornii.

To, co można powiedzieć o sytuacji najnowszej, to to, że na tym się nie skończy. Fale będą się powtarzać przez całą dobę po trzęsieniu ziemi. Tak ostrzegają między innymi służby japońskie. W tym odcinku opowiemy też więcej o samym zjawisku tsunami, jak się przemieszcza, jak wygląda na pełnym oceanie, a jak wygląda przy brzegu i dlaczego to się tak bardzo różni. Oraz powiemy, dlaczego to trzęsienie ziemi zdarzyło się akurat na Kamczatce.

Piotr: Jak wiecie, nie robimy zazwyczaj takich wydań specjalnych, ale zdecydowaliśmy się je zrobić, dlatego że jest to wyjątkowo silne trzęsienie ziemi, o czym za chwilę jeszcze będzie mowa. A też obszar rażenia tego tsunami jest bardzo duży ze względu na umiejscowienie tego wstrząsu.

0:01:38 Trzęsienie ziemi 8,8 u wybrzeży Kamczatki Posłuchaj

Ola: Zacznijmy od początku, porządkując sobie te informacje. 30 lipca 2025 roku, według czasu lokalnego na Kamczatce, godzina 11:24, naszego czasu 1:24, dochodzi do trzęsienia ziemi o magnitudzie 8,8. To jest bardzo silne trzęsienie ziemi.

Jego epicentrum znajdowało się około 119 kilometrów na południowy wschód od Pietropawłowska Kamczackiego. To jest miasto na Kamczatce, które liczy około 180 tysięcy mieszkańców. Dodajmy, że Kamczatka to ten bardzo daleki wschód Rosji, najdalszy wschód Rosji, który wbija się w wody Pacyfiku.

W tej chwili szacunki różnych służb sejsmicznych podają, że to było szóste najpotężniejsze trzęsienie ziemi w historii pomiarów sejsmicznych.

Piotr: Właśnie dlatego zdecydowaliśmy powiedzieć coś więcej na ten temat.

Ola: Wśród tych pięciu, które były silniejsze, znalazło się między innymi trzęsienie ziemi w Japonii z 2011 roku, które miało magnitudę 9 (przypominam, to na Kamczatce miało 8,8), oraz trzęsienie ziemi na Oceanie Indyjskim z 2004 roku, które wywołało katastrofalne w skutkach tsunami, zabijające około 240 tysięcy ludzi. Miało magnitudę od 9,2 do 9,3. Wśród tych silniejszych trzęsień znalazło się również trzęsienie, które miało miejsce również na Kamczatce, w 1952 roku, i to było wówczas pierwsze na świecie zarejestrowane trzęsienie ziemi o magnitudzie 9.

0:03:49 Strefa subdukcji i Pacyficzny Pierścień Ognia Posłuchaj

Piotr: Jeśli chodzi o rodzaj tego trzęsienia ziemi, to według tego, co podaje amerykańska służba geologiczna, czyli USGS, jest to trzęsienie typu megathrust, czyli takie, które następuje w strefie subdukcji. Subdukcja to zjawisko polegające na tym, że jedna płyta tektoniczna wchodzi pod drugą. Nie będę tego bardzo szczegółowo omawiał.

Jeżeli kogoś to interesuje bliżej, to zresztą podobny rejon i podobne płyty: w odcinku 121, na temat erupcji St. Helens, sporo mówiliśmy o tych płytach i wpychaniu, i tak dalej. To jest cały czas podobne zjawisko, choć po przeciwnej stronie Pacyfiku, o czym jeszcze za chwilę. Generalnie jest tak, że jeżeli dwie płyty w ten sposób kolidują, że jedna wpychana jest pod drugą, tam następują bardzo duże naprężenia, które są uwalniane nagle.

To powoduje przemieszczanie się dna oceanicznego i zazwyczaj główny wstrząs oraz towarzyszące mu nieco słabsze wstrząsy. Kamczatka leży właśnie w takiej strefie. To jest kurylsko-kamczacki rów oceaniczny, miejsce, w którym płyta pacyficzna wsuwa się pod płytę ochocką.

Płyta ochocka to część bardzo dużej płyty północnoamerykańskiej. Ona właśnie mocno się pojawiała w kontekście tego odcinka o St. Helens. Cała ta strefa wokół Pacyfiku to tak zwany Pacyficzny Pierścień Ognia. Robiliśmy sobie różne żarty na ten temat, polecam odcinek 101. To pas obejmujący właściwie prawie cały ocean Spokojny, 40 tysięcy kilometrów. Są tam łańcuchy wysp, rowy oceaniczne i bardzo wiele czynnych wulkanów.

To jest strefa, w której występuje około 90% wszystkich trzęsień ziemi na świecie. Znajduje się tam też 452 wulkany, z czego wiele jest aktywnych. Powiem tylko, że to nie jest tak, że pojawia się jedno trzęsienie ziemi i to jest właśnie to jedno. Jak spojrzałem przed paroma minutami na raporty amerykańskiej służby geologicznej, ziemia trzęsie się non stop, z tym że w większości są to trzęsienia o znacznie mniejszej sile, czasem magnituda sięga 5. Tak naprawdę słyszymy o nich wtedy, kiedy powodują jakieś konkretne straty albo kiedy słabe trzęsienie ziemi występuje w jakimś nietypowym miejscu, na przykład gdzieś blisko nas.

0:06:42 Jak powstaje i przemieszcza się tsunami Posłuchaj

Ola: Jeszcze trochę informacji o samym trzęsieniu ziemi. Jego hipocentrum, czyli obszar, z którego rozpoczyna się proces uwalniania energii tych drgań i z którego rozchodzą się fale sejsmiczne, znajdowało się na głębokości [? niepewne: 0,27] km, a to oznacza, że to trzęsienie ziemi było stosunkowo płytkie.

Zaraz jeszcze powiemy, co to oznacza dla tworzenia się tsunami. Dodam jeszcze, że w ciągu kilku godzin po głównym wstrząsie nastąpiła seria wstrząsów wtórnych, a te najsilniejsze wśród nich osiągały magnitudę 6,9. I właśnie to doprowadziło do powstania tsunami.

To są fale, jak wiemy, które potrafią być niezwykle niszczycielskie. Powstają wskutek tego, że dno oceanu podczas trzęsienia ziemi się przemieszcza. Dodam, że w 29 odcinku naszego podcastu omawialiśmy najbardziej niszczycielskie tsunami, ich skutki i takie rekordowe zdarzenia, które miały miejsce w czasach podlegających pomiarom.

A wracając do tematu Kamczatki, na wybrzeżu tego półwyspu fale osiągnęły od 3 do 4 metrów wysokości. Z kolei na północnych wyspach kurylskich, wyspach na Pacyfiku oddalonych nieco od Kamczatki, tsunami osiągnęło 5 metrów wysokości. W Siewiero-Kurylsku, mieście na wyspach kurylskich, potwierdzono przejście czterech takich dużych fal. Statki zostały pozrywane z cum, a zakłady przetwórstwa rybnego, których jest tam dość duży ośrodek, zostały zalane.

Piotr: Tu szczęście i nieszczęście polega na tym, że Kamczatka to rejon słabo zaludniony. To jeden z powodów, dla których nie mamy doniesień o bardzo dużych stratach, w przeciwieństwie do Turcji czy Syrii, które zostały niedawno dotknięte bardzo tragicznym trzęsieniem ziemi.

To obszar, na którym mieszka 300 tysięcy ludzi, niby dużo, ale jest tam tylko kilka głównych miast. Poza tym większość budynków w tym rejonie to niewielkie, niewysokie budynki, jedno-, dwupiętrowe, jeszcze z czasów radzieckich, i bardzo wiele z nich jest wzmocnionych dość prymitywnymi, ale w tym wypadku skutecznymi wzmocnieniami, czyli stalowymi prętami stabilizującymi cały budynek. Więc według obecnych doniesień strat nie jest wiele.

Jest informacja o tym, że zawaliła się ściana przedszkola, ale nikogo już w nim nie było, bo była tam wcześniej ewakuacja. W każdym razie to obszar mało zaludniony, w którym tego typu rzeczy się zdarzają, więc też jest w jakimś stopniu na nie przygotowany.

Ola: Wracając do tego, w jaki sposób tsunami powstaje, przebiega ono zazwyczaj według powtarzalnego schematu. Trzęsienie ziemi musi być wystarczająco silne, żeby spowodować pionowe przemieszczanie się dna oceanu. Wówczas woda znajdująca się ponad tym przemieszczonym fragmentem dna unosi się lub opada, zgodnie z tym, co dzieje się z gruntem pod nią.

Fale rozchodzą się promieniście od miejsca, w którym powstają, i pojawiają się w postaci serii fal tsunami. Około 80% wszystkich tsunami na świecie jest spowodowanych właśnie przez tego typu trzęsienia ziemi, zwłaszcza te, w których hipocentrum znajduje się dość płytko pod dnem morza. Jeśli chodzi o to, jak tsunami przemieszcza się po oceanie, to na głębokich wodach dość trudno jest zauważyć, że taka fala mknie.

Piotr: To jest dość istotne: jeżeli jesteśmy na morzu, na statku, to fali tsunami najprawdopodobniej w ogóle nie zauważymy, dlatego że ona ma dużą długość, czyli odstęp między dwoma najniższymi punktami, ale przemieszcza się bardzo szybko i jest niska.

Ola: Jest niska, właściwie na morzu jej wysokość wynosi około jednego metra. I zazwyczaj, jak Piotrek powiedział, fale te poruszają się bardzo szybko, ta prędkość wynosi około 800 kilometrów na godzinę.

Piotr: To jest mniej więcej prędkość lecącego samolotu.

Ola: Samolotu pasażerskiego. I to właśnie się zdarzyło u wybrzeży Kamczatki, z taką prędkością te fale zaczęły się przemieszczać. Natomiast w momencie, kiedy docierają do wybrzeża, gdzie głębokość wody maleje, fala musi zwolnić, jej prędkość może spaść nawet do 40 kilometrów na godzinę, ale wciąż jest w niej zgromadzona ogromna energia. W związku z tym rośnie wysokość fali, a ta wysoka fala, wchodząc w głąb wybrzeża, może spowodować ogromne zniszczenia.

0:13:12 Czym tsunami różni się od "filmowej" ściany wody Posłuchaj

Piotr: Dodam tylko, że tsunami to nie jest to, co oglądamy na kiepskich filmach katastroficznych, czyli gigantyczna, pionowa ściana wody na wysokości budynków. Można znaleźć takie obrazki, zwłaszcza generowane przez sztuczną inteligencję (pewnie się przy tej okazji też pojawią), czyli ścianę wody, która wpada na wybrzeże i ma, nie wiem, 30, 50 czy 100 metrów wysokości. Jeżeli szukalibyście takiego tsunami, to właściwie zdarzyło się pewnie kilka takich.

Najsłynniejsze to wychlapnięcie jeziora, kiedy kawał góry wpadł do jeziora i wychlapnął je tak, że fala sięgnęła 500 metrów.

Ola: Ty mówisz o Zatoce Lituya. Tak, dokładnie.

Piotr: Tylko to jest zupełnie inne zjawisko. Technicznie rzecz biorąc to też jest tsunami, ale już o tym dyskutowaliśmy dość długo, nawet w kontekście huśtania się w wannie i tego, jak łatwo wychlapnąć wodę. To trochę tak, jakby do miski z wodą wrzucić coś dużego i ta woda wystrzeliła z miski. Natomiast na oceanie to jest inne zjawisko, niebezpieczeństwo nie polega na tym, że woda spiętrzy się do niewiarygodnych rozmiarów, wystarczy, że spiętrzy się o te kilka metrów, i to wygląda jak gwałtowna, wdzierająca się głęboko w ląd powódź.

Taka powódź, jakby poziom morza podniósł się nagle o, nie wiem, 3-4 metry.

Ola: Albo więcej, tak jak to było u wybrzeży Indonezji czy Tajlandii w 2004 roku.

Piotr: Tak, można znaleźć takie filmy gdzieś na YouTube, gdzie widać, jak to się dzieje. Myślę, że najlepszym porównaniem jest to, że ktoś podniósł poziom morza o kilka metrów i to morze wdziera się głęboko w ląd.

0:15:07 Ostrzeżenia i ewakuacje w regionie Pacyfiku Posłuchaj

Ola: I dlatego mnóstwo nadbrzeżnych i wyspiarskich krajów wydało ostrzeżenia. Uruchomiło się mnóstwo systemów alarmowych w całym regionie Pacyfiku, i te ostrzeżenia przed tsunami dotyczą nie tylko Kamczatki, Wysp Kurylskich czy Japonii i Hawajów, ale też zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych, głównie Kalifornii, Oregonu i stanu Waszyngton, oraz Alaski, archipelagu Guam, a także krajów Ameryki Południowej.

Piotr: No tak, znaczy takie ostre tsunami warnings mają w tej chwili takie oznaczenie, bo są też niższe poziomy alarmowania. Są wydane dla Japonii, Alaski, Waszyngtonu, Oregonu, Kalifornii i Hawajów. To jest to, co w tej chwili ma najwyższy poziom ostrzeżeń.

Ola: Mówi się jeszcze o tym, że fale mogą dotrzeć do Ekwadoru, Chile i Wysp Salomona, gdzie mogą mieć wysokość od 1 do 3 metrów. Natomiast już wiadomo, że w Japonii najwyższa z fal, które do tej pory dotarły, miała 1,3 metra wysokości. Dodam, że nagrywamy to w południe, między 12 a 13:30, 30 lipca 2025 roku, więc mamy informacje dostępne właśnie na tę chwilę.

Piotr: Czyli niespełna 12 godzin po wystąpieniu tego tsunami, a to jest czas, który wystarczy, by fala dotarła w wiele miejsc. Jest też informacja od władz francuskich, które wydały oświadczenie, że niektóre z Wysp Markizów, wchodzących w skład Polinezji Francuskiej i znajdujących się około 3700 kilometrów na południowy wschód od Hawajów, mogłyby zostać objęte falą o wysokości 4 metrów. Wiele wskazuje na to, że nie osiągnie takiej wysokości.

Jeśli chodzi o Japonię, podjęto decyzję o ewakuacji 1,9 miliona ludzi. Ewakuowano też elektrownię Fukushima, która, przypominam, uległa poważnej awarii w wyniku tsunami. To już dłuższa historia, o której można oddzielnie opowiedzieć.

Ola: Tak, w 2011 roku.

Piotr: Tak, to tak naprawdę była kwestia bardzo złej konstrukcji tej elektrowni i systemu zabezpieczeń. Jest informacja o śmierci jednej osoby w prefekturze Mie w Japonii, ale to jest właściwie poboczna ofiara: 58-letnia kobieta, której samochód spadł z klifu w trakcie ewakuacji. Japońska Agencja Meteorologiczna przypomina, że fale tsunami mogą powracać i występować przez ponad dobę, o czym już Ola mówiła. Na razie zaleca się, żeby mieszkańcy pozostawali w bezpiecznych miejscach do czasu odwołania alarmu.

Ola: A jeśli chodzi o Hawaje, to przez ten archipelag przeszły już fale o wysokości sięgającej 1,7 metra. Trwają tam ewakuacje mieszkańców terenów przybrzeżnych, chodzi o to, żeby ludzie udawali się na wyższe piętra albo w ogóle wyżej położone regiony. Statki opuszczały porty, żeby uniknąć zniszczeń, czyli wyrzucenia na ląd. Największe ostrzeżenia, dotyczące samych Hawajów, dotarły o 9:30 polskiego czasu, kiedy główna fala pojawiła się u wybrzeży tego archipelagu.

Jeśli chodzi o Stany Zjednoczone, najwyższą falę odnotowano w Kalifornii: miała wysokość 1,2 metra, i to całkiem niedawno, przed południem naszego czasu. W San Francisco odnotowano z kolei fale o wysokości 60-70 centymetrów. To dość świeża informacja, więc może się okazać, że fale będą wyższe. Ludziom mówi się też, żeby nie chodzili do portów, generalnie trzeba bardzo uważać i unikać wody.

0:19:56 Wyrzucone wieloryby i wcześniejsze wstrząsy na Kamczatce Posłuchaj

Piotr: Pojawiła się jeszcze informacja, która jest niepotwierdzona. Nie do końca wiemy, co się dokładnie wydarzyło, ale wiemy, że na plaży [? niepewne: Hirasuna] w Chiba w Japonii zostały wyrzucone cztery wieloryby. Znajdują się na dużej płycinie.

Nie wiem, jakie są najnowsze informacje, bo nic nowszego nie znalazłem. Prowadzona była akcja mająca na celu ich uratowanie, co jest możliwe, bo jak widać ze zdjęć, które tam wykonano, nie są całkiem wyrzucone na brzeg, tylko na płycinie.

Jest bardzo prawdopodobne, że to, że się tam znalazły, zostało spowodowane właśnie tą przechodzącą falą. Takim falom towarzyszą bardzo silne prądy, więc mogło się zdarzyć, że właśnie te prądy i fale jakoś je tam zagoniły. To jest informacja na teraz. Nagrywamy to koło 13:00, więc coś może się jeszcze zmienić. Natomiast wszystko wskazuje na to, że na tę chwilę największe zagrożenia się już pojawiły. Na Hawajach już znacznie obniżono poziom alarmu.

Co jest jeszcze interesujące: to trzęsienie ziemi z 30 lipca to kolejne z silnych trzęsień na Kamczatce w ostatnim czasie. Na początku lipca, na Morzu Beringa i w pobliżu Kamczatki, była seria trzęsień ziemi, z których największe miało magnitudę 7,4. Pewnie nie słyszeliście o tym, nic dziwnego, bo to rejon bardzo aktywny sejsmicznie.

7,4 to bardzo dużo, tyle tylko, że dla terenów bardziej zamieszkanych przez ludzi straty byłyby bardziej odczuwalne. Te trzęsienia miały miejsce na głębokości 20 kilometrów, 144 kilometry na wschód od Pietropawłowska Kamczackiego. To rejony, jak już mówiłem, niezbyt zaludnione, gdzie straty wywołane tego typu trzęsieniami nie są duże. Być może coś się jeszcze będzie działo, trudno ocenić. W każdym razie, jak mówiliśmy na początku, to było jedno z najsilniejszych trzęsień ziemi, jakie kiedykolwiek zarejestrowano.

0:22:34 Zakończenie i zapowiedzi Posłuchaj

Ola: I dlatego nagraliśmy dla Was ten specjalny odcinek naszego podcastu. Jest nietypowy: nie ma tutaj tradycyjnych powitań i wstępów oraz nie będzie słowa na dziś. Zachęcamy Was bardzo gorąco do wspierania nas w serwisie Patronite, gdzie można stać się naszym stałym patronem, oraz do tego, żebyście na przykład, jeżeli wolicie, postawili nam kawę w serwisie Buy Coffee To, kawę, którą możemy wykorzystać do tego, żeby popijać ją w czasie nagrywania specjalnych, zwykłych oraz dodatkowych odcinków naszego podcastu. Zapraszamy Was gorąco, słuchajcie nas.

Wczoraj wyszedł odcinek z pytaniami i odpowiedziami, mam wrażenie, że bardzo fajny i ciekawy nam wyszedł.

Piotr: Już mamy pierwsze bardzo fajne komentarze, ludzie piszą dobre rzeczy. Bardzo dziękujemy tym, którzy napisali nam dobre rzeczy.

Ola: Przypominam jeszcze, że mamy jeszcze jeden swój cykl podcastowy, który nosi tytuł Laboratorium Zbrodni. To cykl popularnonaukowo-true crime'owy, który robimy we współpracy z Polskim Radiem, i można go znaleźć na stronach Polskiego Radia, na Spotify i wszędzie tam, gdzie lubicie słuchać podcastów. Dokładnie.

Piotr: Przepraszam, [? niepewne: Olo], chciałem powiedzieć dla naszych stałych słuchaczy, że ponieważ mija 25. minuta naszego nagrania, psy dały radę. Jeden nas obserwuje uważnie, więc dzisiaj chyba nie będzie na nagraniu szczekania, ani popiskiwania, ani trzepania obrożami.

Ola: Drugi pies śpi, w związku z czym Was żegnamy. Powracamy do nagrywania kolejnego odcinka Laboratorium Zbrodni, ponieważ cały czas coś robimy w kwestii podcastów.

Piotr: Jakoś tak nam wyszło. Dobra, dzięki, cześć, trzymajcie się.

Źródła

* https://www.reuters.com/business/environment/tsunami-waves-reach-hawaii-after-huge-quake-rattles-russias-far-east-2025-07-30/

* https://apnews.com/article/japan-russia-kamchatka-earthquake-tsunami-warning-a88cbe8a1e985cff54dc0ad849ea5ddb

* https://earthquakeinsights.substack.com/p/m88-earthquake-strikes-offshore-kamchatka

* https://www.nytimes.com/live/2025/07/29/world/earthquake-tsunami-russia-japan-hawaii

* https://www.theguardian.com/world/live/2025/jul/30/tsunami-alert-pacific-islands-japan-russia-magnitude-8-earthquake-follow-live-updates

* https://www.noaa.gov/explainers/science-behind-tsunamis

* https://pl.wikipedia.org/wiki/Pacyficzny_Pier%C5%9Bcie%C5%84_Ognia